Infertiliteit en hormonale insufficiëntie na chemo- en radiotherapie

Datum laatste herziening: 21-07-2006

Kans op infertiliteit

• Mannen sperma laten invriezen via poli IVF (tel. 13032), contactpersoon Dr. A. Simons.
• Vrouwen: evt. participatie in onderzoek naar laparoscopisch verwijderen, invriezen en evt. re-implanteren van één ovarium (contactpersoon Dr. A. Simons).

Hormonale insufficiëntie (premature ovarian failure) bij vrouw

NB: naast hormonale substitutie ook adviezen over leefregels, gebruik van calcium in de voeding en vit. D (zonlichtexpositie) geven.

Veel patiënten verliezen als gevolg van de behandeling van hematologische maligniteiten hun ovariële functie. Hierdoor kunnen zowel fertiliteit als overige ovarieel bepaalde functies gestoord worden. Niet altijd is duidelijk of de ovariële functie daadwerkelijk volledig en definitief is weggevallen.

Patiënten met kinderwens of andere vragen over fertiliteit worden doorverwezen naar de afdeling Gynaecologie. Bij patiënten zonder kinderwens met een evidente ovariële disfunctie is er indicatie tot suppletie van oestrogenen tot de leeftijd van tenminste 46 jaar en zogewenst tot de leeftijd 50 jaar. Bij patiënten zonder kinderwens bij wie twijfel bestaat over de ovariële functie is er indicatie voor zowel suppletie als adequate anticonceptie.

Verwijzing

Bij kinderwens of andere vragen over fertiliteit worden patiënten doorverwezen naar polikliniek Voortplantingsgeneeskunde t.a.v. dr. A. Hoek.

Suppletie

Suppletie door middel van een gecombineerd oraal anticonceptivum komt alleen in aanmerking als er ook indicatie is voor anticonceptie (zie hieronder). In andere gevallen bestaat er keuze mogelijkheid tussen:

1. Suppletie met alleen oestrogenen, alleen indien er geen uterus meer aanwezig is. Oestrogenen worden gesuppleerd in de vorm van estradiol, beschikbaar in tabletten van 1 of 2 mg en in nasale, transdermale en subcutane vormen (de prijsverschillen zijn niet groot, de voorkeur van de patiënte kan worden gevolgd) Voorbeelden:
   • Oraal: estradiol oraal tabletten (zie Farm Kompas) van 1 resp 2 mg.dd continu
   • Nasaal: Aerodiol® 1 dd 2 puff'jes van 150 μg.
   • Transdermaal: estradiol pleisters met transdermale afgifte van 50 μg dd
   • Subcutaan: estradiol s.c. 6-maandelijks: Meno-Implant®
2. Suppletie met oestrogenen en progestagenen wanneer de uterus aanwezig is. Hierbij zullen er, afhankelijk van het combinatieschema wel of niet onttrekkingsbloedingen optreden. Vanuit gynaecologisch oogpunt is geen voorkeur aan te geven boven het een of het ander, de voorkeur van de patiënte kan hierin gevolgd worden. Voorbeelden van geschikte suppletie combinatiepreparaten zijn:
   • Met onttrekkingsbloedingen: Trisequens®, Femoston® 1/10 of 2/10)
   • Zonder onttrekkingsbloedingen: Femoston® 1/5 continu of Angeliq®.

Suppletie wordt in principe gestopt na het vijftigste levensjaar, in overeenstemming met de gemiddelde leeftijd van menopauze bij Nederlandse vrouwen ( 51.4 jaar), tenzij er sociaal invaliderende klachten worden ervaren. Langer continueren brengt een verhoogd risico op mammacarcinoom met zich mee, zonder dat dit voldoende gecompenseerd wordt door bijvoorbeeld afname van osteoporose.

Suppletie en anticonceptie

Bij patiënten bij wie er twijfel is over de ovariële functie en die geen kinderwens hebben, kan anticonceptie en suppletie gecombineerd worden in de vorm van een oraal anticonceptivum (OAC). Hierbij moet rekening gehouden worden met de gebruikelijke (relatieve) contra-indicaties voor OAC, waaronder leeftijd boven de 40 jaar, leeftijd boven de 35 jaar in combinatie met roken, of bij een verhoogd risico op arterieel en veneus vaatlijden anderszins (status na radiotherapie op het mediastinum).

3. Eerste keuze is een éénfase, tweede generatie sub-50 OAC. Voorbeeld van een geschikt preparaat is Microgynon® 30 [ref NHG standaard].
4. Als er contra-indicaties zijn voor OAC (en niet voor hormonale suppletie therapie) of als patiënten voorkeur hebben voor een andere vorm van anticonceptie, kan hormonale suppletie therapie in de vorm van oestrogenen-monotherapie gecombineerd worden met een andere betrouwbare vorm van anticonceptie. Voorbeelden zijn:

• Oestrogeen monopreparaat + Mirena® spiraal
• Oestrogeen monopreparaat + Progestageen-alleen-pil anticonceptie preparaat (een zgn. POP in de vorm van de 'minipil', prikpil, implantatiestaafje).

5. Indien gekozen wordt voor condooms of een koperhoudend IUD dient men een gecombineerd suppletie preparaat (zie 2) voor te schrijven.

Patiënten kunnen voor verdere informatie en voorschrijven/plaatsing van deze anticonceptiva worden verwezen naar hun huisarts of gynecoloog.

Literatuur

• Simons A, Brink J. Succesvol gebruik van vers en ontdooid humaan ovariumweefsel voor onderzoek en therapie. TPO 2006;1:02-11.
• Rossouw JE, Anderson GL, Prentice RL, LaCroix AZ, Kooperberg C, STefanick ML, Jackson RD, Beresford SA, Howard Bv, Johnson KC, Kotchen JM, Ockene J; Writing Group for the Women’s Health Initiative Investigators. Risks and benefits of estrogen plus progestin in healthy postmenopausal women: principal results from the Women’s Health Initiative randomized controlled trial. JAMA 2002;288:321-33.
• Tanis BC, Van den Bosch MAAJ, Kemmeren JM, Manger Cats V, Helmerhorst FM, Algra A, Van der Graaf Y, Rosendaal FR. Oral contraceptives and the risk of myocardial infarction. New Engl J Med 2001;345:1787-93.
• NHG standaard Hormonale anticonceptie, september 2003.